वयम् वार्षिकी 2017 (वर्ष 10वे)

प्रियजनहो,

मकर संक्रांतीच्या शुभेच्छा आणि तीच स्निग्धता आणि गोडी घेऊन पूर्ण झालेले वयम् चळवळीचे दहावे वर्ष.

आपल्यासमोर सानंद सादर करत आहोत, दहाव्या वर्षातले दहा षट्कार.

1.     वन हक्कांसाठी रांगेचा सत्याग्रह

20170227_123039
Queue Satyagraha

वन हक्क कायद्याने दिलेले अधिकार अनुसूचित जमातीच्या व वननिवासी नागरिकांना मिळावेत यासाठी वयम् चळवळीने सातत्याने प्रयत्न केले आहेत. 2013 साली 1272 नागरिकांनी केलेल्या माहिती अधिकार सत्याग्रहानंतर वनहक्काबाबतची माहिती उघड झाली व वेबसाईटवर आली. पण लोकांना जितक्या क्षेत्रावर कसण्याचा हक्क मिळणे अपेक्षित होते, तेवढा मात्र मिळाला नाही. म्हणून 27 फेब्रुवारीला 78 गावांमधले 2,051 वनहक्कधारक एकत्र आले आणि एक प्रचंड रांग लावून आपली अपिले दाखल केली. या रांगेच्या सत्याग्रहानंतर एक महिन्याच्या आत प्रत्यक्ष जागेवरची पडताळणी शासनाने सुरू केली. चळवळीच्या कार्यकर्त्यांनी मेहनत करून सर्व दावेदारांची कागदपत्रे तपासून पूर्ण करून घेतली होती, तसेच शासनाच्या उपविभागीय समितीला या अपिलांची वर्गवारी व मोजणीचे वेळापत्रक आखण्यातही मदत केली. सहा. जिल्हाधिकारी पवनीत कौर व वनविभागाच्या अधिकाऱ्यांच्या सहकार्याने 900 प्रकरणांची पडताळणी पावसाळ्याआधी पूर्ण झाली. येत्या एक-दोन महिन्यात उरलेली पडताळणी होणार आहे. लोकशाही संवादातून न्याय मिळवण्याचा आणखी एक गड यानिमित्ताने चळवळीने सर केला.

2.     वृक्षवल्ली सोयरीक

VS LOGO-Final2

tab_b 1046

दोन वर्षांत 40,000 झाडे लावून त्यासोबत पाणी साठवणीची कामे करण्याचा हा प्रकल्प प्रत्यक्षात 43,000 झाडे आणि 200हून अधिक जलकुंडे बांधून सुजल संपूर्ण झाला.  यावर्षी जव्हार व विक्रमगड तालुक्यातली 22 गावे सहभागी झाली. स्थानिक प्रजातींचीच झाडे यात लावण्यात आली. त्यात फळझाडे, औषधीझाडे, भाजी व सरपणझाडांचा समावेश होता.

95 शेतकऱ्यांनी 7190 झाडे वैयक्तिक जमिनींवर लावली. आंब्याचापाडा, डोयापाडा, व कोकणपाडा गावातल्या सर्वांनी श्रमशक्ती लावून सामुहिक वनहक्काच्या जंगलात 13,500 झाडे लावली, तर सहा आश्रमशाळांच्या विद्यार्थ्यांनी 3,085 झाडे शाळेच्या आवारात लावली.

या वर्षीची एकूण झाडे: 23,775

  • एकूण जलकुंडे (छोटे तलाव)- 198
  • मोठे तलाव (प्रत्येकी 2 लाख लिटर): दोन
  • प्रकल्पात लावलेली एकूण झाडे: 43,000

3.     ग्रामलक्ष्मी (महिला नेतृत्वाचे प्रशिक्षण)

महिला सरपंच व ग्राम पंचायत सदस्य, तसेच ग्रामसभेच्या कमिट्यांच्या महिला सदस्या यांचे प्रशिक्षण हा गावात लोकशाही रूजवण्यातला एक कळीचा मुद्दा. निरंतर प्रशिक्षणाचा हा प्रकल्प. या वर्षात दर दोन महिन्यांनी अशी एकूण सहा प्रशिक्षणे झाली.IMG20171201122254

गावाच्या कारभारणींना एकमेकींचे हात धरण्याची जागा यातून मिळालीच, पण जी माहिती पुरूष राजकारणी आपल्याकडेच ठेवतात, तीही सहज मिळू लागली.

ग्रामसभेत बोलावे कसे, ग्राम पंचायतीचे दफ्तर कसे वाचावे, गावात रो.ह.यो.ची कामे कशी मिळवावीत, ग्राम पंचायतीचे वित्तीय संसाधन कसे समजून घ्यावे, सातबारा कसा वाचावा, आरोग्य व वन खात्याच्या कोणत्या योजना राबवाव्यात… असे अनेक विषय या प्रशिक्षणांमधून शिकवण्यात आले.

वयम् चळवळीतल्या तज्ञ प्रशिक्षकांखेरीज अनेक पाहुण्यांचे मार्गदर्शन या ग्रामलक्ष्मींना लाभले. यांत जि.प. मुख्य कार्यकारी अधिकारी निधि चौधरी (IAS), सहा. जिल्हाधिकारी व प्रकल्प अधिकारी पवनीत कौर (IAS), तहसिलदार पल्लवी टेमकर, रोहयो सह कार्यक्रम अधिकारी राणी आखाडे, कॅप्टन स्मिता गायकवाड यांचा समावेश होता.

4.     रानभाजी महोत्सव

15029762_ranbhaji_kashtipada (32)दरवर्षी नवीन गावांमध्ये हा महोत्सव घेण्याचा चळवळीचा पायंडा आहे. मागच्या पिढीतून पुढच्या पिढीला जंगलातल्या शुद्ध, पोषक, निरोगी, आणि मोफत अन्नाचा परिचय यातून होतो आणि रानभाज्या जपण्याविषयी आस्था व खाण्याचे कौतुक वाढते. यंदा देवीचापाडा, माडविहीरा, काष्टीपाडा, आणि आंब्याचापाडा या गावांनी हा महोत्सव आयोजित केला होता. 150हून अधिक सुगरणींनी यात वाहवा मिळवली आणि 70हून अधिक प्रजातींच्या रानभाज्यांची चव पाहुण्यांना व गावकऱ्यांना घेता आली. यंदा वयम् च्या शहरातल्या मित्रांबरोबरच जव्हारचे तहसिलदार संतोष शिंदे, व वनक्षेत्रपाल कुलदीप पाटकर यांनीही पाहुणचाराचा आनंद घेतला.

5.     पाडोपाडी स्वराज्य

दुर्गमातल्या दुर्गम गावांपर्यंत लोकशाही पोचायची असेल, तर पेसा कायद्यात म्हटल्याप्रमाणे पाड्यापाड्यात ग्रामसभा असायलाच हवी. जल-जंगल-जमीन या नैसर्गिक संसाधनांचा व्यवस्थापन हक्क आणि ते राखण्याची जबाबदारीही ग्रामसभेने घ्यायला हवी. वयम् चळवळीने यंदा यासाठी पाडोपाडी स्वराज्य हे अभियान सुरू केले आहे. गावोगावच्या बैठकांमधून 67 गावांनी स्वतंत्र ग्रामसभांसाठी शासनाकडे प्रस्ताव दाखल केले.

या गावांमध्ये स्वशासन करण्याची क्षमता वाढवण्यासाठी दरमहा प्रशिक्षणे व ग्रामसभा असा कार्यक्रम आता चळवळीमार्फत सुरू आहे.

स्वतंत्र ग्रामसभांचे एकूण प्रस्ताव 67
स्वतंत्र ग्रामसभांना प्रारंभ 19
शासनाकडून घोषित गावे 22
शासनाकडून पडताळणी पूर्ण झालेली गावे 33
प्रलंबित 14

6.     ग्रामसभा जागरण

गावांनी स्वतंत्र ग्रामसभेसाठी प्रस्ताव दाखल केल्यावर 135 दिवसांत शासनाने पडताळणी करायची असते. तसे न झाल्यास ते गाव घोषित झाल्याचे मानले जाते. कायद्यातल्या या तरतुदीची शासनाला आठवण करून देण्यासाठी अशी मुदत झालेल्या 42 गावांमधून 2,500 आदिवासी नागरिक ग्रामसभा जागरण या कार्यक्रमात एकत्र आले. शासनाने नियमानुसार काम करावे असा आग्रह धरला आणि स्वतंत्र ग्रामसभा आम्ही घेणारच अशी घोषणा केली. हे आंदोलन नव्हते, संवाद होता. आणि संवादात सहभागी होण्यासाठी राज्याचे आदिवासी विकास मंत्री मा. विष्णू सवरा, सहा. जिल्हाधिकारी पवनीत कौर व इतर शासकीय अधिकारी हजर होते. त्यांनी सकारात्मक प्रतिसाद दिला. व लोकशिक्षणाचा हा अनोखा कार्यक्रम यशस्वी झाला.

यानंतर या सर्व ग्रामसभांनी आपली निवेदने मा. राज्यपाल यांचेकडे दिली. व त्यानंतर राज्यपालांच्या आदेशाने दीड वर्ष खोळंबलेली गावे जाहीर करण्याची प्रक्रिया वेगात सुरू झाली.

7.     रोजगार हमी आणि उत्पादक मत्ता निर्मिती

रोजगार हमी योजनेत आपण फक्त मजूर नाही तर मालक आहोत, असे चळवळीने नेहमीच मांडले आहे. ग्रामसभेचे सदस्य म्हणून आपण काम ठरवू आणि मजुरीबरोबरच गावात चांगली तळी, चांगले रस्ते, चांगली भातखाचरे करून घेऊ. या कल्पनेत यावर्षी 47 गावे सहभागी झाली.

रोजगार हमी जागृती मेळावे: 47

रोजगार मिळालेले मजूर: 4192

तक्रारी सोडवल्या: 22

झालेली कामे – दगडी बांध, भातखाचरे, वनतळी, व रस्ते

8.     श्रमोत्सव पाड्यापाड्यात

आपल्याच गावासाठी श्रम करण्यात दान कसलं, हा तर श्रमोत्सव. श्रमाचा आनंद घेण्याचा उत्सव. 11 गावातल्या लोकांनी हा श्रमोत्सव केला. चिंचवाडी, डोवाचीमाळी, पेंढारशेत, मुहूपाडा, खैरमाळ, दापटी, कोकणपाडा, व ताडाचीमाची गावातल्या लोकांनी रिकाम्या पोत्यांपासून बंधारे बांधले. आता उन्हाळ्यापर्यंत गुरांना पिण्यासाठी, लोकांना वापरण्यासाठी, आणि मुलांना डुंबण्यासाठी पाण्याची खात्री आहे. यासाठी रिकाम्या पोत्यांचा सहयोग बोरिवली व नाशिकच्या मित्रांनी दिला.

दापटीच्या गावकऱ्यांनी दोन सार्वजनिक विहीरी खोल करण्यासाठी श्रमोत्सव केला. या कामातील ब्लास्टिंग व इतर कामासाठी एटलास कॉपको यांनी देणगी दिली होती. वाकीच्यापाड्यातल्या लोकांनी ग्रामसभेसाठी मांडव बांधला, तर डोयापाड्यातले सामुहिक प्रक्रिया केंद्र सारवण्यासाठी व शाकारण्यासाठी श्रमोत्सव झाला.

कोकणपाड्यात सहा. जिल्हाधिकारी पवनीत कौर व डोयापाड्यात वनक्षेत्रपाल ऋतुजा कोराळे श्रमोत्सवात सहभागी झाल्या होत्या.

(श्रमोत्सवाची चित्रफीत यूट्यूबवर VayamIndia वर अवश्य पहा.)

9.     बिन बुका  या शिका

एकूण केंद्रे : 7

एकूण मुले: 240   

पुस्तकापलिकडचे शिक्षण केंद्रस्थानी असलेल्या या प्रकल्पात यंदा जंगल फेरी, पक्षी माहिती कोश, आणि लोकगीत संग्रह असे उपक्रम गाजले. 

jungletrail1

 

जंगल फेरी ही गावातल्या मुलांसाठी नित्याचीच आहे. पण परिसर शास्त्रज्ञांसोबत जंगल फेरी हा एक नवीन अनुभव होता – मुलांसाठी आणि तज्ञांसाठीही! आपल्याला जे सहज माहीत आहे, त्यालाही शिक्षणात महत्व आहे, हे मुलांच्या लक्षात आले. जीवविज्ञानात आपल्या ज्ञानाला स्थान आहे हे जाणवले. आणि आलेल्या पाहुण्यांना तर मुलांनी थक्कच करून टाकले.

या कार्यक्रमात आलेल्या एका मैत्रिणीचं म्हणणं असं –

“यापूर्वी मी शहरातल्या मुलांना अनेकदा जंगल फेरीला नेले आहे. पण या मुलांबरोबर फिरणे हा अचाट अनुभव होता. इथे मीच विद्यार्थी होते आणि मुलांकडे ज्ञानाचा धबधबा होता.”

– सई गिरिधारी, वनस्पतीशास्त्र

पाहुण्यांनी आणलेल्या बुक ऑफ बर्ड्स मधले सगळे पक्षी मुलांनी सटासट ओळखले, एवढंच नाही तर कुठले पक्षी घरटी कशी बांधतात, कुठे बांधतात, त्यांच्या सवयी काय आहेत अशाही गोष्टी मुलांनी सांगितल्या. यातूनच मुलांनीच पक्ष्यांचे एक अभिलेखन करण्याची कल्पना आली. आणि ते करताना किती मजा आली हे सांगायला नको.

मुलांनी आपल्या आजीआजोबांशी बोलून, त्यांना पटवून त्यांच्याकडून जुनी गाणी (लोकगीतं) गाऊन घेतली. आणि त्या सर्व गाण्यांचे व त्यावर काढलेल्या चित्रांचे एक पुस्तकच तयार केले.

हे लिहीताना मुलांचे लेखन कौशल्य, संवाद कौशल्य, अभिव्यक्ती कौशल्य इत्यादी पणाला लागलेच, पण हा अभ्यास जड नाही झाला. आणि जसे आपण हे साहित्य निर्माण केले, तसेच देशोदेशीचे घडते, या कल्पनेचा बल्ब पेटला!

शिक्षक प्रशिक्षण

जिल्ह परिषद शिक्षकांचे स्वैच्छिक प्रशिक्षण, या कार्यक्रमात विज्ञान शिकवण्याच्या वेगवेगळ्या पद्धती आणि त्यासाठीचे उपक्रम या विषयावर शिक्षणतज्ञ शोभनाताई भिडे यांनी प्रशिक्षण दिले.

आश्रमशाळा शिक्षकांसाठी मुलांबरोबरचा संवाद याविषयीचे प्रशिक्षण विभाताई देशपांडे यांनी दिले.

10.जुन्या कपड्यांचे झाले बीज भांडवल

चांगल्या स्थितीत असलेले, धुवून इस्त्री करून नीट बांधलेले कपडे शहरातल्या मित्रांनी स्वखर्चाने जव्हारला पाठवले. हे कपडे काही निवडक महिला बचत गटांना दिले. त्यांनी स्वतःच या कपड्यांच्या वाजवी किमती ठरवल्या व हे कपडे गावात व परिसरात विकले. यातून या महिलांकडे बीज भांडवल तयार झाले. त्यातून त्या पुढचा उद्योग करू शकतात. ना कर्ज घ्यायची गरज, ना चॅरिटीची! दाभेरी, कशिवली, व उंबरवांगण येथील चार गटांनी अशा प्रकारे कपडे विक्री करून 12,000 रूपये कमावले. ज्यांना अर्थव्यवस्थेत पत नव्हती, ती यातून निर्माण झाली. नोबेले विजेते मोहम्मद युनूस म्हणतात, ‘‘रूपयातून रुपया कमावता येतो, पण पहिला रूपया कसा मिळवायचा – हाच खरा प्रश्न असतो’’. या महिलांनी पहिला रूपया मिळवला. फुकट कपडे वाटून जे कधीच साध्य होत नाही, ते झाले.

IMG20170827_ranbhaji_ambyachapada (1)

चळवळीच्या या यशस्वी प्रवासात साथ दिल्याबद्दल आमचे सर्व मित्र, हितचिंतक, देणगीदार यांना मनःपूर्वक धन्यवाद. पुढच्या वर्षीही आपली साथ असेलच, या विश्वासासह,

  • आपली, टीम वयम् (विनायक, दीपाली, प्रकाश, जयश्री, रामदास, प्रेमा, भास्कर, देवेंद्र, पावलेश, पूनम, मिलिंद आणि आणखी 2,000 जण)

Write to: vayamindia@gmail.com, Whatsapp: 9421564330, FB: VayamIndia

Advertisements

Vayam’s Camp Log

The sleepy morning of December 23 found fifteen unusually Vayam chirpy volunteers at the Shivajinagar ST Bus Stand in Pune, eager to embark on an unusual weekend journey, which promised to be a blend of environmental excursions and self exploration, peppered with informal yet issue-specific motivated discussions. Our destination was ‘Patryachapada’- a tribal hamlet located in the forested area of Trimbak taluka, 40 km Nashik and the trip was slated to be the first step in furthering Vayam’s programme of ‘building community resilience’ among the residents of Patryachapada, the surrounding hamlets and the village that it was a part of.

Once a rich source of resources, the forests surrounding the hamlets were slowly depleting, with the once self-sufficient tribal community being forced to depend on the nearby city’s weekly market to purchase resources that were once abundantly found in their own backyard. The plan was to scour the forests, interact with the members of the community and try and ascertain the extent of degeneration of the crucial resources necessary for the community’s sustenance. The rudimentary database that would emerge at the end of the trip would provide the premise on which a plan of action to build a self-sustaining model of community resilience would be chalked.

After almost four hours in the ST vehicle we finally reached the Nashik bus stand where we were met by Amit Tillu, one of our unofficial tour guides and our host for the three-day trip, the other one being Milind who joined along the way. Snugly seated on Amit’s tractor, we saw the concrete jungle giving way to mountains crowned with real forests that were to be our workplace for the next three days.

Our entry into Patryachapada was welcomed and after a cursory round of greetings to the villagers we were on our way to a tryst with our first mountain. A walk across the fields, an encounter with a makeshift cement block ‘bridge’ across the stream, a trek into the mountains was the daily exercise that we followed to reach Amit’s house on the top of the hill. A modest yet incomparable dwelling, Amit’s house boasted of a self-sufficient supply of bio-gas, running water supply from a reservoir nearby, a solar heater and of course his sprawling acres of farmland.

Our days began with a trip into the forests, with either Amit or Milind dada and another villager to guide us through the greens and point out species of trees, insects, birds, fruits and other aspects of the forests and explain their characteristics. Amit dada’s theoretical expertise combined with his first hand experience with the region was a great asset to us nature’s novices who had confined biology to books.

After a day’s bout of roaming around in the forest, we gradually began to see glimpses of the work that lay ahead. Fruit trees of the forest were greatly reduced except mangoes, which were seasonal. We discovered that the mahua trees which many be considered as a forest cousin of the coastal kalpavriksha may prove to be a profitable business venture as every part of the plant possesses a use. Select small shrubs that grew in the wild may be harvested as medicinal plants to be used as Ayurvedic cures for something as mundane as a ear infection or to boost post pregnancy health.

However a welcome addition to Vayam’s endeavour was Chaitram Pawar, a tribal leader from the Baripada village whose efforts at making his village an example in tribal self-sufficiency and ecological conservation had received international recognition. Chaitram bhau had been invited on the second day of our trip to interact with the villagers and share his experiences. Bhau’s humble narrative of his impressive achievements was displayed to the Patryachapada residents in a public screening of the documentary on the story of Baripada’s development, by and for its residents.

Baripada’s native forest policy that continues to prevent undue tree-felling, its priority towards primary education, the community’s self-sustaining nature of activities and Chaitram bhau’s foresight did create an impact in Patryachapada as well, which could be gauged by the flurry of people surrounding him after the screening. Tips were taken and problems were shared. The aim was not to create another Baripada, the aim was to renew Patryachapada based on the model that its natives envisaged.

Interactions with the people whose houses we visited also revealed problems related to the water resources drying up during summer leaving the crops languishing without any source of nourishment. Firewood was a scarcity, with a couple of old trees having been cut down recently, that heralded the oncoming possibility of deforestation to meet the demand for fuel. The families depended on markets for vegetables and spices that were homegrown a decade before. Crops for subsistence rather than sale were creating losses.

The problems were many but so were the possibilities. The forest treks had opened our eyes to the treasure that lay waiting to be explored, but the second and probably the most trying part of the challenge was to convey our realization to those who needed to see. We were not there to develop the community’s resilience nor to propound business ventures and suggest a line of ‘development’. However what we realized was that once the community ascertains the value of the resources that define its resilience, building and sustaining that resilience will automatically become the community’s responsibility and will no longer be restricted to a Vayam project.

As we reached the end of the stay, after three days of exhausting trekking and hiking, enriching conversations, pangs of helplessness at encountering the vulnerability of the community and its resources and a glimmer of hope that Baripada offered, we realized that what began as a muddled journey involving concepts like ecological conservation and resilience ended in a muddied one with each one of us fifteen Vayam volunteers having gained some insight on what defines the resilience of our lives.

One Kilo Onions for One Kilo Edible Gum?

Sitting on a reclining chair, sipping coffee at Mangesh’s house in Dallas, USA, I was watching the video capture of the Trek our group members did in tribal areas in the vicinity of Javaar. In addition to the video soundtrack, Mangesh was filling up the gaps.

We were in self congratulatory mode. The screen showed flickers of rural life. Austere, unchanged for centuries, disconnected from the rest of the world.

Had we not made specific plans to see that DVD, probably we would be talking about the economic boom in India. The software companies, visas and green cards, projects and assignments. Nowadays it is “The thing” in NRIs to talk about India’s economic boom.

And there it was. The stark contrast to the golden glitter. The scenes went from group’s driving to trekking to Jairam’s house to weekly marketplace in a village. A market where even today barter system is prevalent. A young woman was exchanging a few handfuls of some lumps for the same weight of onions. “Edible gum ” (Dinka in Marathi), Mangesh explanied. She gave the trader about a kilo of edible gum and got a kilo of onions in return.

I could not believe it. That is the worst trade I have seen in my life. It must have taken that women at least a day to gather that much of edible gum.  She exchanged that for same weight of onions. In cities, the market cost of edible gum is somewhere in the range of 10-15 times that of onions. Yet here they were traded weight to weight. Trading the two for same weight is as absurd as trading a bag of cellphones for a bag of say, coffee cups.

Yet the woman did it. Completely unaware of what is called a “fair market value”.

Why?

Disconnection ! She has no clue how valuable the edible gum in the cities.

In a week, she will spend about two days to get enough edible gum to trade for potatos to feed her kids. Then a day more perhaps for onions and spices. A day will be spent catering the only cow she has and rest of the time and energy will be spent fetching water and finding burning wood.  On the weekly market day, she will trade the valuables things like edible gum and spices for things like onions. She will go home and start another week of hardship and poverty, while the trader sells the same stuff at profit margin of 1500% and will buy two cars.

When will the disconnection end? When will she be aware of real value of the things she has?

When will she find out about the vast world out there? And when will she find out about the people in cities, who finally enjoy the fresh edible gum she gets ? And when will she hear about Internet? And Blogs?

Will she ever read what I am writing about her?